Các khóa học đã đăng ký

Cơ thể điều hòa nhiệt độ như thế nào? | Wellbeing

BS Nguyễn Hoàng Nguyên | Điều phối Dự án Sơ cứu nhanh – Giành sự sống

Tổ chức Giáo dục sức khỏe Wellbeing

Điều hòa thân nhiệt là hoạt động cơ bản của cơ thể giúp duy trì sự sống. Ở động vật cấp thấp (cá, ếch, bò sát) có thân nhiệt hoàn toàn phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường, đây là loài biến nhiệt. Ở lớp chim và thú có vú, thân nhiệt ổn định nên được xếp vào lớp động vật hằng nhiệt.

cap-nhiet-do-wellbeing

1. Nhiệt độ cơ thể là gì?

Thân nhiệt là nhiệt độ cơ thể. Ở các loài động vật cao cấp như chim, thú có vú hay con người thì nhiệt độ cơ thể luôn hằng định, không phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường. Nhiệt độ được sinh ra từ quá trình tạo năng lượng của cơ thể. Cơ thể tạo năng lượng từ các chất như đường (glucid), mỡ (lipid) và đạm (protid) bằng cách oxy hóa chúng. 50% năng lượng được tạo ra biến ngay thành nhiệt độ, số còn lại thì được tích trữ và sử dụng cho các hoạt động sống của tế bào.

Nhiệt độ trung bình của cơ thể con người là 36,5 đến 37 độ C. Ở nhiệt độ này, các chất xúc tác cho phản ứng hóa sinh trong cơ thể (enzyme) hoạt động bình thường, đảm bảo duy trì hoạt động sống cho tế bào nói riêng và cơ thể nói chung. Nếu nhiệt độ cơ thể tăng cao, các enzyme này sẽ bị bất hoạt.

2. Cơ quan nào chi phối hoạt động điều hòa thân nhiệt?

Nhìn chung, cơ chế để người và các loài động vật hằng nhiệt duy trì ổn định thân nhiệt đó là cân bằng quá trình tạo nhiệt (sinh nhiệt) và quá trình thải nhiệt (mất nhiệt). Chỉ cần có sự rối loạn của một trong hai quá trình này sẽ ảnh hưởng đến quá trình còn lại.

Trong cơ thể con người, bộ phận có nhiệm vụ chi phối quá trình sinh hay thải nhiệt là trung tâm điều hòa nhiệt. Trung tâm này nằm ở vùng dưới đồi trong não, gần vị trí gáy. Trung tâm này có hai phần là phần chỉ huy tạo nhiệt (phía trước) và phần chỉ huy thải nhiệt (phía sau). Trung tâm điều nhiệt được ví như chiếc rơ-le nhiệt, có thể vặn nấc của rơ-le để duy trì nhiệt độ cần thiết. Khi chúng ta bị sốt, chiếc “rơ-le” này được vặn tăng lên, các quá trình thải và tạo nhiệt vẫn diễn ra cân bằng.

3. Quá trình tạo nhiệt là gì?

Quá trình tạo nhiệt được thực hiện bằng các phản ứng hóa sinh trong cơ thể. Quá trình này phụ thuộc vào tình trạng cơ thể nghỉ ngơi hay hoạt động và có những giới hạn nhất định. Ở trong trạng thái nghỉ ngơi hoàn toàn thì cơ thể vẫn sản sinh ra một lượng nhiệt tối thiểu. Sự duy trì chuyển hóa cơ bản này tạo ra khoảng 1400 – 1500 Kcal/ngày. Trong trạng thái nghỉ ngơi này thì gan đóng vai trò tạo nhiệt chính của cơ thể. Khi tham gia các hoạt động thể thao hay vận động mạnh, cơ thể sẽ oxy hóa các chất với cường độ mạnh. Nhiệt sinh ra từ cơ cũng đóng vai trò lớn trong quá trình tạo nhiệt khi cơ thể hoạt động mạnh.

tho-ra-khoi-wellbeing

4. Quá trình thải nhiệt diễn ra như thế nào?

Cơ thể thải nhiệt bằng các phương pháp vật lý như truyền nhiệt, bức xạ nhiệt và bốc hơi nước.

Truyền nhiệt là sự trao đổi nhiệt khi tiếp xúc, nguyên tắc là vật có nhiệt độ cao sẽ truyền sang vật có nhiệt độ thấp cho tới khi nhiệt độ hai bên ngang nhau. Nhờ có cơ chế này mà cơ thể không bị tích lũy quá nhiều nhiệt độ. Tuy nhiên, nếu như nhiệt độ vật tiếp xúc (không khí, quần áo, vật dụng…) quá lạnh sẽ gây ra tình trạng mất nhiệt đột ngột.

Bức xạ nhiệt là sự phát sinh tia nhiệt của cơ thể ra môi trường bên ngoài mà không cần qua tiếp xúc. Khi cơ thể ở trạng thái nghỉ và nhiệt độ môi trường khoảng 25 độ C thì truyền nhiệt và bức xạ nhiệt chiếm khoảng 65% tổng số lượng nhiệt thoát ra ngoài.

Bốc hơi nước là biện pháp thải nhiệt qua da và niêm mạc được hô hấp (mồ hôi và hơi thở). Cách này chiếm khoảng 30% tổng số lượng nhiệt thoát ra ngoài. Nếu nhiệt độ môi trường 25 – 30 độ C thì cứ 1 g nước bốc hơi sẽ lấy đi 0,6 Kcal nhiệt. Nếu nhiệt độ tăng cao hơn, quá trình thải nhiệt qua bốc hơi nước có thể lên đến 80 hoặc 90% tổng số nhiệt thải ra.

do-mo-hoi-wellbeing

Tóm lại, cơ thể có khả năng điều hòa nhiệt độ thông qua cơ chế thải nhiệt và sinh nhiệt. Cơ chế này sẽ có ngưỡng tối đa và tối thiểu, do đó vẫn có thể xảy ra sự mất cân bằng khiến thân nhiệt thay đổi ở người bình thường

Xem thêm:

Kiệt sức do nhiệt và cách xử trí mà bạn cần biết

Say nắng và say nóng - chớ nên nhầm lẫn

Say nóng những nguy cơ không ngờ đến

X
Hỏi-đáp
Đăng ký ngay